Türkiye ile Kanada Arasında Nükleer Enerji Anlaşması: CANDU Reaktörleri Gündemde

İZMİR – Türkiye ile Kanada arasında nükleer enerji alanındaki iş birliği yeni bir aşamaya taşındı. TÜNAŞ ile Kanada merkezli nükleer teknoloji şirketi AtkinsRealis, CANDU reaktör teknolojisiyle Türkiye’de kurulabilecek nükleer santrale yönelik fizibilite ve ön tasarım mühendisliği anlaşması imzaladı.

12 Kasım 2026’da duyurulan anlaşma, iki ülke arasındaki nükleer enerji iş birliğinin somut teknik çalışmalara dönüşmesini öngörüyor. Anlaşma kapsamında CANDU teknolojisinin Türkiye’de kullanılabilirliği ve olası santral projelerinin teknik boyutları değerlendirilecek.

CANDU, Kanada tarafından geliştirilen ve doğal uranyum kullanabilen basınçlı ağır su reaktörü teknolojisi olarak biliniyor. TÜNAŞ ile AtkinsRealis arasında imzalanan anlaşma, bu teknolojinin Türkiye’de kurulabilecek nükleer santrallerde kullanılması için teknik ve mühendislik çalışmalarının yürütülmesini kapsıyor.

Türkiye ile Kanada arasında nükleer enerji alanındaki temaslar daha önce de gündeme gelmişti. 3 Mart 2026’da iki ülke arasında imzalanan mutabakat zaptıyla CANDU teknolojisinin Türkiye’de uygulanabilirliğinin değerlendirilmesi için bilgi ve teknik veri paylaşımı öngörülmüştü.

Nükleer yatırımların maliyeti ve kamu yararı

Türkiye’nin nükleer enerji kapasitesini artırma hedefi, enerji politikalarının yönü ve bu yatırımların toplumsal maliyeti bakımından tartışılıyor. Büyük ölçekli nükleer santral projeleri uzun yıllara yayılan yatırım, işletme ve atık yönetimi süreçleri gerektiriyor. Bu süreçlerde ortaya çıkacak maliyetlerin kimler tarafından karşılanacağı, enerji fiyatlarına ve kamu bütçesine etkileri de önem taşıyor.

Enerji politikalarının yalnızca şirketlerin yatırım ve kârlılık hedefleri üzerinden belirlenmemesi gerektiği yönündeki eleştiriler, nükleer enerji tartışmalarının temel başlıkları arasında yer alıyor. Anlaşmanın ardından yapılacak fizibilite çalışmalarının kamuoyuyla ne ölçüde paylaşılacağı ve olası yatırımın ekonomik, çevresel ve toplumsal sonuçlarının nasıl değerlendirileceği de yanıt bekleyen sorular arasında.

CANDU Teknolojisi Nedir?

CANDU teknolojisinin işçiler, santral çevresinde yaşayan halk ve doğa açısından riskleri birbirinden farklı; ancak birbirine bağlı. En önemli başlıklar radyasyona maruz kalma, radyoaktif trityum, ağır su sistemlerindeki sızıntılar, nükleer atıklar, olası kazalar ve santralin uzun vadeli çevresel etkileri.

Burada önemli bir ayrım var: CANDU reaktörleri çok katmanlı güvenlik sistemleriyle tasarlanıyor. Normal işletme koşullarındaki kontrollü salımlar ile ciddi bir kaza durumunda ortaya çıkabilecek riskler aynı değil. Risklerin varlığı, her santralin mutlaka zarar vereceği anlamına gelmez; fakat denetim, bakım ve acil durum hazırlığının önemini ortadan kaldırmaz.

CANDU teknolojisinin riskleri yalnızca reaktörün içinde çalışanlarla sınırlı değil. Santralin bakımında görev alan işçiler, çevresinde yaşayan halk, tarım ve hayvancılıkla geçinen köylüler, su kaynakları ve ekosistemler farklı biçimlerde etkilenebilir.

Bu riskleri üç temel başlıkta değerlendirmek gerekiyor.

1. İşçiler açısından riskler

Radyoaktif trityuma maruz kalma: CANDU reaktörlerinde kullanılan ağır su, işletme sırasında radyoaktif hidrojen izotopu olan trityum üretir. Trityum, özellikle ağır su buharı ve sızıntılar yoluyla çalışanların solunumundan veya deri yoluyla vücuda girebilir. Kanada Nükleer Güvenlik Komisyonu, CANDU santrallerinde çalışanların trityuma maruz kalmasının önemli bir mesleki radyasyon konusu olduğunu belirtiyor.

Bakım ve onarım sırasında radyasyon: Reaktörün basınç tüpleri, yakıt kanalları ve diğer radyoaktif sistemlerinde yapılan bakım çalışmaları çalışanların radyasyona maruz kalma riskini artırabilir. Özellikle büyük bakım ve yenileme çalışmaları özel koruma ve doz takibi gerektirir.

Radyoaktif parçacıklara maruz kalma: Bakım ve yenileme sırasında ortaya çıkabilen radyoaktif aerosoller, çalışanlar açısından solunum yoluyla maruziyet riski oluşturabilir. Bu nedenle yalnızca dışarıdan alınan radyasyon değil, vücuda alınan radyoaktif maddeler de izlenmelidir.

İşçi sağlığı ve taşeronlaşma: Santral işletmesinde bakım, temizlik, atık yönetimi ve teknik hizmetler gibi farklı işler bulunur. Bu işlerin farklı şirketlere yaptırılması durumunda iş güvenliği sorumluluğunun parçalanması ve çalışanların denetimden uzak kalması riski doğabilir. Bu, CANDU’ya özgü bir teknik özellik değil; nükleer tesislerde de dikkatle izlenmesi gereken bir çalışma ilişkileri sorunudur.

2. Halk ve yerleşim alanları açısından riskler

Radyoaktif salımlar: Normal işletme sırasında da nükleer santrallerden kontrollü radyoaktif gaz ve sıvı salımları gerçekleşebilir. CANDU santrallerinde trityum bu açıdan özellikle izlenen maddelerden biridir. Bu maddelerin hava, su ve besin zinciri üzerinden insanlara ulaşması mümkündür. Kanada’daki düzenleyici kurum, salımları sınırlandırdığını ve izlediğini bildiriyor; ancak bu durum bağımsız ve sürekli denetim ihtiyacını ortadan kaldırmıyor.

Ciddi kaza olasılığı: Soğutma sistemlerinin kaybı, elektrik kesintisi, basınç tüplerindeki sorunlar veya birden fazla güvenlik sisteminin devre dışı kalması ciddi kaza senaryoları arasında yer alır. Böyle bir durumda radyoaktif maddelerin çevreye yayılması ve geniş bir bölgenin etkilenmesi ihtimali vardır. Uluslararası nükleer güvenlik değerlendirmelerinde CANDU için de ağır kaza senaryoları incelenmektedir.

Uzun süreli yaşam ve geçim kaynağı etkileri: Ciddi bir radyoaktif salımın ardından yerleşimlerin tahliyesi, tarımsal üretimin kısıtlanması ve bazı bölgelerde gıda güvenliğine ilişkin önlemler gündeme gelebilir. Bu etkiler yalnızca sağlıkla sınırlı kalmaz; insanların yaşam alanlarını ve geçim kaynaklarını da etkiler.

Acil durum hazırlığı: Santralin çevresindeki yerleşimler için tahliye, bilgilendirme, sağlık hizmetleri ve çevresel ölçüm planları gerekir. Türkiye’de kurulması gündeme gelen bir santral için bu planların hangi kurumlarca, hangi kaynaklarla ve nasıl uygulanacağı açıkça ortaya konmalıdır.

3. Doğa ve ekosistem açısından riskler

Su kaynaklarının kullanılması: Nükleer santraller soğutma için büyük miktarda suya ihtiyaç duyabilir. Kullanılan soğutma sistemine ve santralin konumuna bağlı olarak su kaynakları üzerinde baskı oluşabilir. Özellikle kuraklık ve su kıtlığı yaşayan bölgelerde bu konu önemlidir.

Suyun ısınması: Soğutma amacıyla kullanılan suyun daha yüksek sıcaklıkta doğal ortama geri verilmesi, su ekosistemlerinin dengesini etkileyebilir. Sıcaklık değişimi, balıklar ve diğer su canlıları açısından yaşam koşullarını değiştirebilir.

Radyoaktif maddelerin su ve toprağa karışması: İşletme sırasında oluşan sıvı atıkların, sızıntıların veya kaza sonucu ortaya çıkabilecek radyoaktif maddelerin çevreye ulaşması ihtimali vardır. Trityumun suyla kolayca karışması, özellikle su kaynaklarının izlenmesini önemli hale getirir.

Nükleer atıkların uzun vadeli yükü: CANDU reaktörlerinde kullanılan yakıt, yüksek seviyede radyoaktif atık oluşturur. Kanada’da kullanılmış yakıtlar şimdilik santral sahalarındaki geçici depolama tesislerinde tutuluyor; uzun vadeli yönetim için derin jeolojik depolama planlanıyor. Kanada’nın kendi atık yönetim kuruluşu da mevcut depolamanın geçici olduğunu ve uzun vadeli çözüm gerektiğini belirtiyor.

Uranyum madenciliğinin çevresel yükü: Nükleer yakıtın elde edilmesi için uranyum madenciliği ve işlenmesi gerekir. Bu süreçlerde radyoaktif atık kayaçlar ve maden atıkları ortaya çıkar. Bunların uzun süreli yönetimi, su ve toprak kirliliğinin önlenmesi açısından önem taşır.

4. Türkiye açısından hangi sorular yanıtlanmalı?

Türkiye’de CANDU teknolojisiyle bir santral kurulması gündeme gelirse, yalnızca elektrik üretim kapasitesi ve yatırım maliyeti değil, işçi sağlığı ve ekolojik etkiler de değerlendirilmelidir.

5. İşçi sınıfı ve halk açısından temel mesele

Nükleer enerji tartışmasında maliyet yalnızca santralin inşasıyla ölçülemez. İşçilerin maruz kalabileceği mesleki riskler, halkın sağlık ve yaşam koşulları, su ve toprak kaynakları, radyoaktif atıkların gelecek kuşaklara bırakacağı yük de hesaba katılmalıdır.

Türkiye’deki iş cinayetleri tablosu, denetim yetersizliği ve kâr uğruna doğa katliamının sistematikleşmesi hali göz önünde bulundurulduğunda; santralin inşâsından aktif olduğunda yaşanabileceklere dair endişeler büyüyor.

Nüükler enerjinin halk sağlığına, yaşam koşullarına ve doğaya telafi mümkün olmayan zararları akılda tutularak sorulmalı; santralin ekonomik getirisi şirketler ve yatırımcılar tarafından elde edilirken, çevresel ve toplumsal zararların yükü işçilere, halka ve kamu kaynaklarına bırakılacak olması kabul edilebilir mi?