Venezuela, Latin Amerika’nın en zengin petrol rezervlerine sahip ülkelerinden biri olarak 20. yüzyılın ikinci yarısında görece istikrarlı bir demokrasi örneği sergilemişti. Ancak 1990’ların ekonomik krizleri ve sosyal eşitsizlikler, radikal bir değişimin kapısını araladı. Bu makalemizde, Hugo Chávez’in iktidara geliş sürecini, onun döneminde ABD ile yaşanan gerilimleri ve ardından Nicolás Maduro’nun yükselişini ile ABD ilişkilerini inceleyecek. Bilgiler, çeşitli kaynaklardan derlenerek dengeli bir perspektif sunmaya çalışacağız.

Hugo Chávez’in İktidara Gelişi

Hugo Chávez Frías, 1954’te öğretmen bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Askeri kariyerine odaklanan Chávez, 1982’de ordu içinde sol eğilimli “Devrimci Bolivarcı Hareket-200” (MBR-200) adlı bir yeraltı örgütü kurdu. Bu hareket, 19. yüzyıl bağımsızlık kahramanı Simón Bolívar’ın fikirlerinden esinleniyordu ve Venezuela’nın yolsuzlukla dolu, ABD emperyalizmi yanlısı siyasi sistemine karşıydı.

1990’ların başında Venezuela, petrol fiyatlarındaki düşüş nedeniyle derin bir ekonomik kriz yaşıyordu. Başkan Carlos Andrés Pérez’in IMF destekli kemer sıkma politikaları, 1989’daki “Caracazo” isyanlarına yol açtı. Bu olaylar, Chávez ve ekibini harekete geçirdi. 4 Şubat 1992’de Chávez önderliğinde siyasi iktidarı alma girişimi gerçekleşti, ancak başarısız oldu. Chávez tutuklandı ve hapis yattı, fakat televizyonda yaptığı “Şimdilik” konuşmasıyla halk arasında popülerlik kazandı. 1994’te serbest bırakıldıktan sonra siyasi bir figüre dönüştü ve 1998 seçimlerinde %56 oy alarak başkan seçildi.

Chávez’in iktidarı, “Bolivarcı Devrim” olarak adlandırılan sosyal reformlarla şekillendi. Petrol gelirlerini sosyal programlara (“misiones”) yatırarak yoksulluğu azalttı; yoksulluk oranı 1999-2011 arasında önemli ölçüde düştü ve gelir eşitsizliği azaldı. Ancak sosyal reformların petrol gelirine yaslanarak yapılmasının petrol bağımlılığını artırdığı ve kurumları zayıflattığı yönünde ciddi eleştiriler aldı. Chávez, 1999’da yeni bir anayasa hazırlattı, tek meclisli Ulusal Meclis kurdu ve ülkeyi “Bolivarcı Venezuela Cumhuriyeti” olarak yeniden adlandırdı. 2002’de kısa süreli bir darbe ile devrildi, ancak halk desteği ve ordu sadakatiyle geri döndü.

Chávez Döneminde ABD-Venezuela İlişkileri

Chávez’in iktidarı, ABD ile ilişkilerde keskin bir kırılma yarattı. 1999 öncesi Venezuela, ABD emperyalizminin emrindeydi; petrol ihracatı ve askeri işbirliği güçlüydü. Ancak Chávez, anti-emperyalist ve özellikle anti-amerikan söylemiyle ABD’yi eleştirdi ve Küba, Rusya, Çin ve İran’la yakınlaştı. Petrol şirketlerini millileştirdi, yabancı firmaların vergilerini artırdı ve ALBA gibi ABD karşıtı ittifaklar kurdu.

En büyük kriz, 2002 darbe girişimiydi. Chávez, ABD’yi darbe destekçisi olmakla suçladı; ABD ise darbe sonrası kısa süreli hükümeti tanıdı ancak uluslararası baskıyla Chávez’in dönüşünü kabul etti. 2005’te Chávez, ABD askeri programlarını sonlandırdı ve 2008’de ABD büyükelçisini sınır dışı etti. ABD, Chávez’i otoriterlik, medya kısıtlamaları ve insan hakları ihlalleriyle eleştirdi. Chávez ise ABD’yi “şeytan” olarak nitelendirerek petrol ambargosu tehditleri savurdu. İlişkiler, Chávez’in 2013’teki ölümüne kadar gergin kaldı; Venezuela petrolü hala ABD’ye ihraç ediliyordu ancak diplomatik kopuşlar arttı.

Nicolás Maduro’nun İktidara Gelişi ve ABD İlişkileri

Nicolás Maduro Moros, otobüs şoförü ve sendika aktivisti olarak başladı. Sol görüşleri ve Küba bağları sayesinde Chávez’in çevresine girdi. 2000’de Ulusal Meclis’e seçildi, 2005’te meclis başkanı oldu. Dışişleri bakanlığı ve başkan yardımcılığı görevlerinden sonra, kanser hastası Chávez 2012’de onu halefi ilan etti. Chávez’in 2013’te ölümünden sonra Maduro, geçici başkan oldu ve aynı yıl %50,6 oyla seçildi.

Maduro, “Chavismo”yı sürdürdü ancak petrol fiyatlarındaki düşüşle ekonomik kriz derinleşti. Hiperenflasyon, yoksulluk ve göç arttı. 2018’deki yeniden seçimi tartışmalıydı; muhalefet boykot etti ve ABD dahil 50’den fazla ülke seçimi tanımadı. 2019’da Ulusal Meclis Başkanı Juan Guaidó’yu geçici başkan ilan eden muhalefete ABD destek verdi, yaptırımlar uyguladı.

Maduro, Rusya, Çin, Küba ve İran’ın desteğiyle iktidarda kaldı. ABD, Maduro’yu narko-terörizm ve yolsuzlukla suçladı, 2020’de başına ödül koydu. Biden dönemi müzakereler ve kısmi yaptırımlar getirdi, ancak gerilim sürdü. 2024 seçimleri de tartışmalı geçti; ABD Maduro’yu tanımadı. Son gelişmelerde, 2026’da ABD’nin Caracas’a askeri müdahalesi ve Maduro’nun yakalanması, ilişkileri yeni bir boyuta taşıdı.

Venezuela, petrol zenginliğinin sosyal reform ve jeopolitik çatışmalarla iç içe geçtiği, ABD emperyalizminin tezgahları, ABD işbirlikçiliği ile amerikan emperyalizmine karşı mücadele ekseninde siyasi çehresi ve kaderinin şekillendiği bir ülke.

Maduro’nun Seçimleri Neden Tartışmalı?

Venezuela’da 28 Temmuz 2024’te yapılan başkanlık seçimleri, Nicolás Maduro’nun üçüncü dönem için aday olduğu ve resmi sonuçlara göre kazandığı bir süreçti. Ancak bu seçimler, hem iç hem dış kaynaklarca geniş çapta seçim sahtekarlığı iddialarıyla tartışmalı hale geldi.

Tartışmaların ana nedenleri şunlar:

1. Resmi Sonuçlar ile Muhalefet Verileri Arasındaki Çelişki

Ulusal Seçim Konseyi (CNE), Maduro’nun oyların %51,2’sini aldığını, muhalefet adayı Edmundo González Urrutia’nın ise %44,2’sini aldığını ilan etti.
Muhalefet ise sandıklardan elde ettikleri tutanakların (actas de escrutinio) %80-85’ini topladı ve yayınladı. Bu verilere göre González %67-70 civarında oy alarak ezici bir zafer elde etti, Maduro ise %30 civarında kaldı.
Bağımsız analizler (örneğin AltaVista projesi ve istatistikçiler) muhalefet verilerini doğrularken, resmi sonuçların istatistiksel olarak imkansız veya manipüle edilmiş olduğunu belirtti.

2. Şeffaflık Eksikliği

Ulusal Seçim Konseyi (CNE), seçim sonuçlarını detaylı tutanaklarla (sandık bazında) yayınlamadı. Normalde her seçimde yapılan bu uygulama, bu sefer yapılmadı.
Carter Center gibi uluslararası gözlemciler, sonuçların doğrulanamayacağını ve uluslararası standartlara uymadığını açıkladı. Carter Center, “ciddi ihlaller” tespit etti.
Birleşmiş Milletler, OAS (Amerika Devletleri Örgütü) ve birçok ülke, tam tutanakların yayınlanmasını talep etti ancak bu gerçekleşmedi.

3. Seçim Öncesi ve Sırası Usulsüzlükler

Ana burjuva muhalefet lideri María Corina Machado, mahkeme kararıyla adaylıktan men edildi.
Muhalefet gözlemcileri sandıklardan engellendi, uluslararası gözlemciler sınırlı tutuldu veya sınır dışı edildi.
Seçim günü baskı, gözdağı ve oy kullanma engelleri rapor edildi.

4. Uluslararası Tepkiler ve Tanınma

ABD, AB, birçok Latin Amerika ülkesi (Arjantin, Peru, Şili vb.) sonuçları tanımadı ve González’i kazanan olarak gördü.
Rusya, Çin, İran, Küba gibi ülkeler ise Maduro’yu tebrik etti.
BM ve insan hakları örgütleri, seçim sonrası protestolarda baskı ve ölümleri kınadı (20+ ölüm, binlerce tutuklama).

5. Sonuçların Etkisi

Seçim sonrası protestolar şiddetlendi, muhalefet liderleri sürgüne gitti veya saklandı. Maduro, Ocak 2025’te yemin ederek üçüncü dönemine başladı, ancak bu dönem uluslararası izolasyon ve iç krizle geçti.

Kısaca, tartışma esas olarak kanıt eksikliği, çelişkili veriler ve kurumların hükümet kontrolünde olmasından kaynaklanıyor. Muhalefet ve bağımsız gözlemciler González’in kazandığını savunurken, Maduro yönetimi iddiaları reddediyor. Bu durum, Venezuela’daki siyasi krizi derinleştirdi.