HABAŞ İşçi Katliamı, Sermaye Düzeninin Ürettiği Bir Sınıf Gerçeğidir

İzmir Aliağa’daki HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda meydana gelen patlamada 19 işçi yaşamını yitirdi. On dokuz insan, on dokuz ayrı hayat, on dokuz aile, on dokuz yarım kalmış gelecek… Birilerinin evine bir daha dönmeyecek babalar, oğullar, kardeşler, eşler… Bir daha gerçekleşmeyecek hayaller, ödenemeyecek eğitim masrafları, verilemeyecek doğum günü hediyeleri…

Aralarında henüz 25 yaşındaki makine mühendisi Kadir Kaan Özçelik de vardı. Üniversiteden mezun olmuş, geleceğine ilişkin hayaller kurmuş, ailesine destek olmak ve kız kardeşinin eğitim masraflarını karşılamak için çalışmaya başlamıştı. HABAŞ’ta yalnızca üç aydır çalışıyordu. Daha önce aynı fabrikada staj yapmış, mezuniyetinin ardından kendisine sunulan iş teklifini kabul etmişti. Ancak onu bekleyen gelecek, işçi sınıfının milyonlarca mensubu gibi, sermayenin üretim çarkları arasında son buldu.

Kız kardeşinin anlattıkları, yaşananların yalnızca bir patlamadan ibaret olmadığını gösteriyor. Kadir Kaan, daha önce işyerinde ellerinden yaralanmış, ancak iş kazası kaydı tutulması durumunda işten çıkarılabileceği endişesiyle bu durumu resmî kayıtlara geçirmekten çekinmişti. Bakım çalışmalarında fazla mesailer yapılıyor, bu çalışmaların karşılığı ödenmiyordu. Fabrikadaki güvenlik sorunlarından söz ediyordu.

Burada durup sormak gerekiyor: Bir işçi, çalışırken yaralandığında neden iş kazası kaydı tutulmasından korkar? Neden yaşamını ve sağlığını tehdit eden koşullara itiraz etmek yerine işini kaybetmemeyi düşünür? Neden ekmeğini kazanmak için girdiği fabrikada, sağlığından ve hatta yaşamından vazgeçmek zorunda bırakılır?

Bu soruların yanıtı yalnızca HABAŞ’ın kapılarının ardında değil, bütün bir kapitalist üretim düzeninin yapısında aranmalıdır.

Bu bir kaza değil, sermaye düzeninin ürettiği bir sınıf gerçeğidir

Sermaye düzeninde üretimin temel amacı toplumsal ihtiyaçları karşılamak değil, sermayeyi büyütmek, kârı artırmak ve birikimi sürdürmektir. İşçinin emeği, bu düzenin gözünde öncelikle bir maliyet unsurudur. İşçinin sağlığı, güvenliği ve yaşamı ise çoğu zaman üretimin kesintisiz sürdürülmesi ve kârlılığın korunması hedefinin gerisine itilir.

İşçi sağlığı ve iş güvenliği önlemleri, sermayenin çıkarlarıyla çatıştığı noktada bir maliyet kalemi olarak görülür. Bakımın ertelenmesi, denetimin yetersizsizliği, üretim baskısı, fazla mesainin olağanlaştırılması ve işçilerin güvencesiz koşullarda çalıştırılması bu anlayışın farklı yansımalarıdır.

HABAŞ katliamının teknik ve hukuki sorumluluğu, yürütülecek bağımsız ve etkin bir soruşturmayla ortaya çıkarılabilir. Bunun önündeki engel ise sermaye devletidir, onun sınıfsal, yapısal ve siyasal gerçekleridir. Sorunu yaratanlar, bizzat varlığıyla sorunu koşullayan sorunu çözülebilir mi? Sermaye devletinin hukuku, kamuoyu tepkisi oluşan koşullarda tekniksel gerekçelerle birkaç çalışana veya işletme müdürüne göstermelik cezalar vermek, kamuoyu basıncı yoksa ödül gibi ‘cezalarla’ meselenin siyasal ve sınıfsal boyutunu soruşturma sürecinde yok saymak, sorunun esasını görmezden gelmektir.

İş cinayetleri, kapitalist üretim ilişkilerinden bağımsız, birbirinden kopuk yaşanan münferit talihsiz olaylar değildir. Kârın insan yaşamından üstün tutulduğu, emeğin ucuzlatıldığı, işçinin örgütsüzleştirildiği ve üretim üzerindeki denetimin sermayenin çıkarlarına göre biçimlendirildiği bir toplumsal düzenin yapısal sonuçlarıdır.

HABAŞ’taki 19 işçi de bu düzende çalışmanın bedelini her sene iş cinayetlerinde katledilen 2 bini aşkın işçi gibi kendi hayatlarıyla ödedi.

Sermaye devleti tarafsız değildir, sınıfsal bir düzenin siyasal öznedir

İş cinayetlerini yalnızca patronların bireysel sorumluluklarıyla açıklamak, kapitalist devletin rolünü görünmez kılar. Oysa devlet, ekonomik ve toplumsal ilişkilerin dışında duran tarafsız bir hakem değildir. Marksist-Leninistler bilir ki, kapitalist devlet, sermaye sınıfının egemenliğinin siyasal, hukuki ve kurumsal koşullarını yeniden üreten bir sınıf iktidarıdır.

Bu, devletin bütün kurumlarının her durumda aynı biçimde hareket ettiği ya da her iş cinayetinin doğrudan devlet tarafından planlandığı anlamına gelmez. Ancak üretim ilişkilerini, mülkiyet düzenini ve sermaye birikiminin koşullarını koruyan siyasal ve hukuki yapının sınıfsal niteliğini görmezden gelmek de mümkün değildir.

İş güvenliği mevzuatının varlığı tek başına işçinin yaşamını güvence altına almaz. Önemli olan, bu kuralların nasıl uygulandığı, denetimlerin hangi anlayışla yürütüldüğü, ihlaller karşısında nasıl yaptırımlar uygulandığı ve işçinin haklarını kullanabilmek için ne ölçüde örgütlü güce sahip olduğu/olabildiğidir.

Denetim mekanizmaları etkisiz bırakılıyor, işçi sağlığı ve güvenliği alanındaki kamusal sorumluluk piyasa ilişkilerinin insafına terk ediliyor, sendikal örgütlenmenin önüne engeller çıkarılıyor ve iş güvencesi zayıflatılıyorsa ortaya çıkan tablo tesadüf değildir.

Sermayenin ihtiyaçlarına göre biçimlenen ekonomi politikaları, yalnızca çalışma koşullarını değil, işçi sınıfının yaşam koşullarını da doğrudan belirliyor. Özelleştirmeler, taşeronlaştırma, esnek çalışma, güvencesiz istihdam ve sendikasızlaştırma politikaları, işçinin üretim sürecindeki pazarlık gücünü zayıflatırken sermayenin hareket alanını genişletiyor.

Dolayısıyla HABAŞ’ta yaşananların hesabı yalnızca fabrikadaki teknik sorumlulara sorulmamalıdır. İşçi sağlığını ve güvenliğini güvence altına almakla yükümlü olan kamu otoriteleri, denetim mekanizmaları ve bu politikaları şekillendiren siyasi iktidar da sorumluluklarının hesabını vermelidir.

Bir ülkede işçiler çalışırken ölüyorsa, bunun hesabı yalnızca işyerinin yönetiminden değil, o çalışma düzenini kuran, sürdüren ve denetlemekle yükümlü olduğu hâlde denetimsizliğe göz yuman siyasi iktidardan da sorulmalıdır.

Kadir Kaan’ın yarım kalan hayalleri, işçi sınıfının ortak hikâyesidir

Kadir Kaan Özçelik’in hikâyesi, kapitalist sömürünün yalnızca ücret ve çalışma saatleri üzerinden açıklanamayacağını bir kez daha gösterdi.

O, ailesine destek olmak istiyordu. Kız kardeşinin eğitim masraflarını karşılamayı, ona doğum günü hediyesi almayı düşünüyordu. Bir mühendis olarak mesleğini yapmak, emeğiyle yaşamını kurmak istiyordu. Ancak çalışma yaşamının daha başında, işyerindeki güvenlik sorunları ve iş güvencesizliğiyle karşı karşıya kaldı.

Bir işçinin iş kazası kaydı tutulmasından korkması, kapitalist çalışma ilişkilerindeki güç eşitsizliğinin çarpıcı bir örneğidir. İşini kaybetme korkusu, işçinin en temel haklarını kullanmasını bile engellemektedir.. Böylece işçi yalnızca emeğini değil, sağlığını ve geleceğini de sermayenin denetimine bırakmak zorunda kalmaktadır.

Bu tablo, işçi sınıfının neden örgütlenmeye, sendikal haklara ve kolektif mücadeleye ihtiyaç duyduğunu açıkça ortaya koyuyor. Çünkü işçi, tek başına patron karşısında çoğu zaman güçsüzdür. İş güvencesini, sağlığını ve yaşam hakkını koruyabilmesinin yolu, ortak sınıf çıkarları temelinde örgütlü mücadeleden geçer.

HABAŞ’ta hayatını kaybedenler arasında bakım ustaları, mühendisler ve farklı işlerde çalışan emekçiler bulunuyordu. Farklı mesleklerden, farklı kentlerden, farklı ailelerden geliyorlardı. Ancak onları aynı üretim ilişkisi birleştiriyordu. Onlar yaşamlarını sürdürebilmek için emeğinden başka satacak başka şeyi olmayanlardı.

Sermaye için birbirlerinin yerini alabilecek işgücü olarak görülen bu insanlar, geride kalan aileleri için vazgeçilmezdi. Kapitalist muhasebe açısından üretim sürecindeki birer işgücü olarak görülenler, gerçek yaşamda birbirinden farklı umutları, ilişkileri ve gelecek planları olan insanlardı.

İş cinayetlerinin üzerini örtmek, yalnızca katilleri korumak değil, sermaye düzenini de aklamaktır

HABAŞ patlamasının ardından Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, olayın elektrik ark ocağında yürütülen rutin bakım sırasında vincin çökmesi sonucu meydana geldiğini açıkladı. Adli soruşturma başlatıldığını duyurarak katliamın sorumlusu olan sermaye devletini birkez daha ‘hakem’ olarak sunmaya çalıştı.

Elbette olayın teknik nedenleri, bakım süreçleri, iş güvenliği uygulamaları ve sorumluların ihmalleri ayrıntılı biçimde araştırılmalıdır. Ancak soruşturmanın yalnızca teknik bir arıza tespitine indirgenmesine izin de verilmemelidir.

Vincin çökmesine hangi koşullar yol açtı? Bakım süreçleri hangi standartlara göre yürütüldü? İş güvenliği denetimleri yeterli miydi? İşçilerin daha önce dile getirdiği güvenlik sorunları kayıt altına alındı mı? Fazla mesai uygulamaları ve çalışma koşulları mevzuata uygun muydu? İşçilerin iş kazalarını bildirme ve güvenlik ihlallerini dile getirme özgürlüğü var mıydı?

Bu soruların yanıtları kamuoyuyla paylaşılmalı, işverenin ve ilgili kamu kurumlarının sorumluluğu bütün yönleriyle araştırılmalıdır. Bütün bunların olacağına inanmayacak kadar da tanıyoruz sermaye devletini, onun iş cinayetlerine yaklaşımını Kozlu’dan, Karadon’dan, Soma’dan, İliç’ten, Coşkunlar Havai Fişek fabrikasından ve her sene katledilen 2 binin üzerindeki işçinin davalarından biliyoruz!

Elbette, soruşturma süreçlerinin işçilerden yana ilerletilebilmesi için mücadele etmek, kamuoyu oluşturmak, aileler ve tüm işçilerle dayanışmayı örgütlemek görevler arasındadır ancak HABAŞ katliamını fabrikanın sınırları içinden çıkmak gerekir. Türkiye’de her yıl yüzlerce işçinin yaşamını yitirmesine neden olan çalışma rejimi, üretim ilişkileri ve denetim politikalarını gündemin merkezine almak, buradan çok yönlü faaliyetleri, kolletif olarak örgütlemek zorunludur.

Çünkü sermaye devleti, iş cinayetlerini yalnızca işverenin ihmali, teknik arıza veya talihsiz bir olay olarak açıklıyor, iş cinayetlerini sürekli yeniden üreten niteiliğini, üretim ilişkileri ve toplumsal koşulları görünmez kılıyor. Böylece birkaç sorumluya uyduruk cezalar verilmesiyle meselenin çözüldüğü izlenimi yaratılırken, aynı üretim ilişkileri içinde başka işçilerin yaşamları tehlikeye atılmaya her gün 6 ilâ 9 işçiyi bizden çalmaya devam ediyor.

Oysa sorun, tek tek fabrikalardaki ihmallerden daha büyüktür. Sorun, insan yaşamını sermaye birikiminin ihtiyaçlarına tabi kılan düzendir. İş cinayetlerine karşı mücadelenin merkezine bu başkış açısı konulmalıdır.

İşçinin yaşam hakkı, sermayenin çıkarlarıyla çatıştığı her noktada yeniden tehdit altında

HABAŞ’ta yaşamını yitiren 19 işçinin ardından söylenen sözler, devrimci pratikle ete kemiğe büründürülmelidir. Elbette sorumlular yargılanmalı, ihmaller açığa çıkarılmalı, ailelerin hakları korunmalı ve gerçek anlamda hesap sorulmalıdır. Ancak bunlar, iş cinayetlerini üreten koşullar ortadan kaldırılmadığı sürece yeterli olmayacaktır.

İşçi sağlığı ve güvenliği, patronların maliyet hesabına, şirketlerin gönüllü uygulamalarına veya siyasal iktidarların dönemsel vaatlerine bırakılamaz. Etkin ve bağımsız kamusal denetim, caydırıcı yaptırımlar, güvenli çalışma koşulları, sendikal örgütlenme özgürlüğü ve işçilerin üretim süreçleri üzerinde söz ve karar sahibi olması yaşamsal önemdedir.

Mesele, yalnızca daha iyi bir iş güvenliği mevzuatı oluşturmak değil, işçinin yaşamını sermayenin kâr hırsına tabi kılan üretim ilişkilerini sorgulamaktır. Çünkü üretim araçlarının özel mülkiyetine ve kârın azamileştirilmesine dayalı sistemde işçinin yaşam hakkı, sermayenin çıkarlarıyla çatıştığı her noktada yeniden tehdit altına girmektedir.

İşçi sınıfının kurtuluşu, sermayenin vicdanına seslenmekle değil, kendi örgütlü gücünü büyütmekle mümkündür. İş cinayetlerine karşı mücadele de bu sınıfsal mücadelenin ayrılmaz bir parçasıdır.

Bugün HABAŞ’ta yaşamını yitiren 19 işçinin isimlerini anmak, yalnızca onların ardından yas tutmak değildir. Aynı zamanda onların ölümüne yol açan koşullara karşı mücadele sorumluluğunu üstlenmektir.

Abdülkadir Kınacı, Abdullah Kılınç, Barış Güney, Ceylan Bıyıklı, Ersin Oğuz, Fatih Işık, Ferhat Maraşlı, Göksel Ünaldı, Güner Gökçe, Hüsnü Ersoy, İlker Sığırtmaçoğlu, Kadir Kaan Özçelik, Mustafa Sert, Orhan Altay, Özcan Efe, Recep Fedai, Serkan Kurt, Uğur Temel ve Yasin Taşçı…

On dokuz isim. On dokuz yaşam. On dokuz aile.

Onların ölümü kader değildi. Bu ölümleri kaçınılmaz kılan, işçinin yaşamından çok sermayenin kârını önemseyen bir üretim düzenidir. Bu düzenin kurulmasında ve sürdürülmesinde sorumluluğu bulunan sermaye sınıfından ve siyasal iktidardan hesap sorulmadıkça bu hesap kapanmayacak!

Çünkü işçiler yaşamak için çalışıyor; sermaye ise onların emeği ve kanı üzerinden büyüyor. Bu çelişkinin bedelini daha fazla işçinin yaşamıyla ödemesine izin vermemek, işçi sınıfının ve bütün emekçi halkın ortak mücadelesinin konusu olmalıdır.

HABAŞ’ta 19 işçi, İSİG Meclisi’nin verilerine göreyse bu senenin ilk 10 ayında 1930 işçi iş cinayetlerinde katledildi. Bu düzen değişmedikçe, işçilerin yaşam hakkı kâr hırsının tehdidi altında kalmaya devam edecek.