Lepa Radić, tam adıyla Lepa Svetozara Radić, II. Dünya Savaşı’nın en genç ve en etkileyici direniş sembollerinden biriydi. Bosna’nın Gašnica köyünde (bugün Bosna-Hersek sınırları içinde, Bosanska Gradiška yakınlarında) 19 Aralık 1925’te doğdu. Bosnalı Sırp kökenli bir ailenin kızı olarak, siyasi bilinç yüksek bir ortamda büyüdü. Ailesi komünist görüşlere sahipti ve faşizmin yükselişine karşı net bir duruş sergiliyordu.
Çocukluğu ve Siyasi Uyanışı
Lepa, okul yıllarında çalışkan, ciddi ve düşünceli bir öğrenci olarak tanınıyordu. 1940’lara gelindiğinde, henüz 14-15 yaşlarındayken Yugoslavya Komünist Gençlik Birliği’ne (SKOJ) katıldı. 1941 başlarında, yalnızca 15 yaşındayken Yugoslavya Komünist Partisi’ne üye oldu. Bu dönemde Avrupa’da faşizm hızla yayılıyor, Yugoslavya ise çok geçmeden işgale uğruyordu.
Nisan 1941’de Mihver Devletleri (Almanya, İtalya ve müttefikleri) Yugoslavya’yı işgal etti. Ülke parçalandı ve Bosna-Hersek bölgesi büyük ölçüde Nazi kuklası Ustaşa rejiminin (Bağımsız Hırvatistan Devleti) kontrolüne geçti. Radić ailesi sol görüşleri ve muhalif duruşları nedeniyle hemen hedef alındı. Kasım 1941’de Ustaşa tarafından tutuklandılar. Ancak kısa süre sonra Partizanlar tarafından kurtarıldılar.
Bu olay Lepa’nın hayatını tamamen değiştirdi. Kız kardeşi Dara ile birlikte Aralık 1941’de resmen Yugoslav Partizanları saflarına katıldı. 7. Partizan Birliği bünyesinde 2. Krajina Müfrezesi’nde yer aldı.
Partizan Mücadelesi
Lepa, genç yaşına rağmen cesur ve kararlı bir savaşçıydı. Özellikle gençleri örgütlemede ve direnişe katılmaya ikna etmede çok etkiliydi. Kozara Taarruzu ve Neretva Muharebesi gibi önemli çatışmalarda görev aldı. Bir keresinde yaklaşık 150 kadın ve çocuğun güvenli bölgeye tahliyesini organize ederken kritik rol oynadı.
Ancak Şubat 1943 başında, 7. SS Gönüllü Dağ Tümeni “Prinz Eugen” ile yaşanan çatışmalardan birinde yakalandı. Bosanska Krupa’ya götürüldü. Günlerce işkenceye maruz kaldı. Nazi yetkilileri ondan yoldaşlarının isimlerini, komutanlarını ve Partizan örgütlenmesinin detaylarını vermesini istedi. Karşılığında hayatı bağışlanacaktı.
Son Anlar ve Efsaneleşen Cevap
8 Şubat 1943 sabahı, henüz 17 yaşındayken idam için darağacına çıkarıldı. Eller bağlı, boynuna ip geçirilirken bir Nazi subayı son bir kez sordu:
“Yoldaşlarının ve liderlerinin yerini söylersen seni affederiz.”
Lepa, gözlerini onlardan ayırmadan, sakin ama kararlı bir sesle cevap verdi:
“Merak etmeyin, yakında onlarla karşılaşacaksınız.”
“Ben halkıma ihanet eden biri değilim. Hakkında sorduğunuz kişiler, suçlularınızı son adama kadar ortadan kaldırdıktan sonra isimlerini açıklayacaklar.”
Bu söz, hem bir meydan okuma hem de ölümden sonraki intikam vaadiydi. Darağacına kendi isteğiyle adım attı. Kimsenin yardımı olmadan ip boynuna geçirildiğinde bile dimdik durdu. Sonra platform çekildi ve genç beden sallanmaya başladı.
İdamı halka açık yapıldı. Tanıklar, son ana kadar metanetini koruduğunu, korku göstermediğini aktardı. Nazi raporlarında bile “haydut kızın Bosanska Krupa’da asılı dururken gösterdiği olağanüstü meydan okuma”dan bahsedildi.
Mirası
Savaş sonrası Yugoslavya’da Lepa Radić ulusal kahraman ilan edildi. 20 Aralık 1951’de (ölümünden 8 yıl sonra) Halk Kahramanı Nişanı (Order of the People’s Hero) ile onurlandırıldı. Bu nişanı alan en genç kişi olarak tarihe geçti.
Bugün Bosna-Hersek, Sırbistan ve eski Yugoslavya coğrafyasında hâlâ anılıyor. Okullara, sokaklara, gençlik örgütlerine adı veriliyor. Fotoğrafları —özellikle darağacına götürülürken çekilen o meşhur kare— anti-faşist direnişin ikonik sembollerinden biri haline geldi.
Lepa Radić sadece 17 yıl yaşadı. Ama o kısa ömürde gösterdiği cesaret, on binlerce insana ilham verdi. Faşizme karşı durmanın, işkence karşısında susmanın, ölüm karşısında bile dimdik durmanın adı oldu.
“Merak etmeyin, yakında karşılaşacaksınız onlarla.”
Bu cümle, 8 Şubat 1943’te Bosanska Krupa’da asılan 17 yaşındaki bir kızın son mesajı, yoldaşlarına duyduğu güveninin son somut ilanıydı.
